KIZANLIK TÖRENİ
Kızanlık törenini hikayesel bir anlatımla bir çok kaynaktan yararlanarak veren Sayın A.Haydar Avcı’nın anlatımını aynen aşağıda veriyoruz.
Şafak vaktiydi. Tan yerleri ışıldıyordu. Dağların dorukları incecik pusluydu. Çayır çimen ıslak, toprak nemliydi. Çiğ düşmüştü yere, Zeybekler atlara binmişlerdi, Efe al bir atın üstünde dimdik, filinta gibi duruyordu. Aralarına yeni katılan kızan için kızanlık töreni yapılacaktı. Bu bir zeybeklik geleneğiydi. Bu tören yapılmadan kızanlığa geçiş olmazdı.
Efe kızanlarına doğru baktı. Hazırlıklar bitmişti.
“Yürüyün yiğitler” dedi. “ Gün kuşluk olmadan karşı dağları tutmamız gerek. ” Çekti atın başını, sürdü incecik, mavi dumanlı dağlara doğru. Uçar gibi gidiyorlardı. Dağın doruğuna yakın bir yerde çektiler atların başlarını, durdurdular. İndiler aşağı. Yanları, yönleri kayalıktı dimdik , keskin… daha ileride derin uçurumlar, uzun vadiler uzanıyordu. Bir defne ağacının dibine vardılar. Dağların yamacında bir çok defne ağacı vardı.
Efe yere diz çöktü. Zeybekler ve kızanlarda diz çöktüler. Kızan adayı ayakta duruyordu. Efe başını doğrulttu, bir pare pare dumanlı dağlara, yalçın, mor kayalara, dipsiz uçurumlara, derin boğazlara, bir yeni kızan adayına baktı. Kızan adayı belindeki yatağanını çekti, üç kez öptü. (Yatağan yaklaşık 70 cm. ile 100 cm. arası uzunlukta eğri kınlı, kemik saplı bir bıçak türüdür. Denizli ilinin, Acıpayam kazasının Yatağan beldesinde yapıldığı için bütün zeybekler bu bıçak türüne yatağan derler.) Efenin önünde diz çöktü, yatağanı yere koydu. Efe döndü, göz gezdirdi diğer kızanlara seslendi.
EFE : - “Kızanlar” dedi. “Bu koca dağların sahibi kim.?”
KIZANLAR : - Erimiz.
EFE : - Yiğidi kim.?
KIZANLAR: - Efemiz.
EFE: - Susuz derelerde kavak biter mi.?
KIZANLAR: - Bitmez.
EFE: - Bitkisiz Diyarda duman tüter mi.?
KIZANLAR: - Tütmez.
EFE: - Yiğit kime derler.?
KIZANLAR: - Sözünde durup efesiyle ölene.
EFE: - Dağ başında duman eksik olur mu.?
KIZANLAR: - Olmaz.
EFE: - Yiğit başından güman eksik olur mu.?
KIZANLAR: - Olmaz.
EFE: - Duvarı ne yıkar.?
KIZANLAR: - Nem yıkar.
EFE: - Yiğidi ne yıkar.?
KIZANLAR: - Gam yıkar.
EFE: - İnsan dünyaya ne için gelir.?
KIZANLAR: -Ölmek için.
EFE: - Ölmekten korkanlar…
KIZANLAR: - Dertlenip hortlamaya…
EFE: - Yiğide öğüdünüz nedir.?
KIZANLAR: - Zalimden korkmaya..
EFE: - Şeytana bel bağlanır mı.?
KIZANLAR: - Yardımcımızdır, bağlanır.
EFE: - Adem uşağına bel bağlanır mı.?
KIZANLAR: - Bağlanırsa ağlanır.
EFE: - Var yemezlere acımak mı haktır, dayak mı.?
KIZANLAR: - Dayak haktır.
EFE: - Korkunun ecele faydası var mıdır.?
KIZANLAR: - Yoktur.
EFE: - Zalime karşı yiğitlerde ne olmaz.?
KIZANLAR: - Merhamet.
EFE: - Korkaklar zeytini nerede döverler.?
KIZANLAR: - Ağaç dibekte.
EFE: - Yiğitler yağı nerede kavururlar.?
KIZANLAR: - Zalim göbeğinde…
Efe ayağa kalktı. Zeybekler suskun, efeye bakıyorlardı. Defne ağacının önüne geldi.
Büyük yatağanını defne ağacına sapladı. Kızanlar ağacın önünde toplandılar. Efe ağacın dibine durdu, sözlerini sürdürdü.
EFE: - Dar günde, zor günde hak yolundan dönülmeyeceğine söz olsun mu.?
KIZANLAR: - Olsun.
EFE: - Sır verenin seri gitsin mi.?
KIZANLAR: - Gitsin.
EFE: - Sözünde durmayan, kahpe. Bacının öz kızanı olsun mu.?
KIZANLAR: - Olsun.
EFE: - Şu dualı yatağan böğrüne batsın mı.?
KIZANLAR: -Batsın.
EFE: - Doğru söylediğinize Nash, Nasuh tövbesi olsun mu.?
KIZANLAR: - Olsun.
Efe sözlerini bitirdi. Yeni kızan andına başladı. Kızanlığa başlarken ant içmekte bir Zeybek töresiydi.
KIZAN: - Efemin söylediği sözden, gösterdiği izden ayrılmayacağıma, dostunu dost, düşmanını düşman bileceğime, serim giderse sır vermeyeceğime, bu dağ başında, bu kutsal ağaç önünde, efemin huzurunda ant içerim, ant içerim, ant içerim. Dedi, üç kez yineledi sözünü.
Kalktı, defne ağacına saplı yatağanın altından yedi kez geçti. Ardından diğer kızanlar geçtiler. Sonra geldi efenin elini öptü, efe doğruldu kızanın alnından öptü.
Yatağanı ağaçtan çekti, yeni kızana verdi.
EFE: - Hadi uğurlu, kademli, cihanda yüzün ak olsun dedi.
Bitti tören. Kalktılar ayağa, aday genç artık efenin yeni kızanı olmuştu.
MUĞLA YÖRESİ HALK OYUNLARI TÜRLERİ
Muğla İlinde çalgılı olarak oynanan halk oyunu türlerinin yöresel yayılış şemasını aşağıdaki şekilde gösterebiliriz.
1- AĞIR ZEYBEK OYUNLARI: Muğla merkezi ve merkeze bağlı yerleşim yöreleri ile Yatağan, Kavaklıdere, Milas, Ula,
Marmaris, Datça ilçeleri ve köyleri.
2- AĞIR VE HIZLI ZEYBEK OYUNLARI: Bodrum ve çevresi.
3- KIRIK (yürük) ZEYBEK VE TEKE YÖRESİ OYUNLARI: Köyceğiz, Ortaca, Dalaman, Fethiye ilçeleri ve köyleri.
Zeybeklerin oynanış şekillerine gelince;
1- Tekli oynanan zeybekler,
2- İkili ve daha çok kişi ile yani grup halinde oynanan zeybekler,
3- Sadece erkekler tarafından oynanan zeybekler,
4- Sadece kadınlar tarafından oynanan zeybekler,
5- Erkek – Kadın bir arada oynanan zeybekler,
olarak sınıflandırabiliriz.
Zeybek oyunları dokuzlu aksak tartım üzerine kurulmuş yiğitlik, dürüstlük, mertlik ve kendine güvenin anlatımını belirten oyunlardır. Oynandığı tüm il ve yörelerde genelde oyun esnasında yapılan figür ve hareketler aynı gibi görünürse de dikkatli bir şekilde incelendiğinde tavır farklılıkları ortaya çıkmaktadır.
Zeybek oyunlarının oynanış biçim ve tavrını genelinden özeline doğru şu şekilde ayırabiliriz;
GENEL TAVIR: Oynandığı tüm bölge ve illerdeki oynanış biçim ve figürlerindeki genel birlik ve benzerlik tavrı.
YÖRESEL TAVIR: Genelde oynanış biçiminin oynandığı il şartlarına uyarlanarak sergilenişindeki nüans farklılığı.
KİŞİSEL TAVIR: Daha çok bireysel yani tek kişi tarafından oynandığında oynayanın yöresel biçim ve figürlere kendi kişisel duygu, yetenek ve becerilerini de eklemesi ile ortaya çıkan tavır.
Zeybek oyunları yukarıda da belirttiğimiz gibi tek kişi tarafından oynanabildiği gibi gruplar halinde de oynanabilir. Kadın ve erkek figürleri birbirinden farklı olduğu için ancak bazı figürlerin oyun dışı bırakılması halinde birlikte oynanabilir. Oyunlar grup halinde oynanacaksa, oyun esnasında mutlaka bir daire oluşturmak şarttır. Erkekler tarafından oynanan zeybek oyunlarının başlıca ana figürleri; tüm zeybek oyunlarında rastladığımız kollu, kolsuz veya sekmeli düz yürüme, dönme, çapraz ve seri çapraz, diz çöküp diz vurma, sıçrama, sek sek ve bacak çelip dönmedir.
Oyuna çıkacak olan bir kişi “meydancı” tabir edilen birisi tarafından oyuna davet edilir. Oyuncu müzik eşliğinde kendine özgü bir tavırla meydanı gezer. Bu harekete “gezinleme” denir. Gezinleme esnasında eğilerek veya çökerek iki elinin avuçlarını yere sürer. Bu hareketin yapılmasındaki amaç, ellerinin terini kurutarak oyun anında parmaklarının iyi çıtlamasını sağlamaktır. Bundan sonra gezinleme müzik eşliğinde bir süre daha devam eder. Bu bölüm oyuna ısınma yani konsantre olma bölümüdür. Daha sonra yine müzik eşliğinde kolsuz sekmeli düz yürüme figürü ile oyuna girer. Arkasından dönme hareketiyle kolları omuz hizasında yukarı kaldırıp, parmaklarını çıtlatarak bahsettiğimiz ana figürleri kendi kişisel yetenek ve becerilerini de katmak suretiyle oyununu sürdürür. Arada yorulunca bunu fark ettirmeden yeniden gezinleme hareketleri yapar ve tekrar oyuna girer.
Yalnız burada oyun anında uyulması gereken bazı kuralları da açıklamak gerekir. Gerek gezinleme ve gerekse oyun sırasında oyuncu tek kişide olsa dairesel forma bağımlı olmak zorundadır. Yani oyununu sergilerken bir daire çizmek zorundadır. Diğer bir kural ise oyun esnasında oynayanın izni olmadan hiç kimse oyuna çıkamaz. İzinsiz çıkarsa büyük bir saygısızlık yapmış olur.
Kadınların oynadıkları zeybek oyunları erkeklerinki gibi ağır değil aksine daha hızlıdır. Figürlere gelince; kollar erkeklerdeki gibi omuz hizasından yukarı kalkmaz. Ancak kollar parmak uçları en fazla kulak memeleri altına gelebilecek kadar yukarı kalkar. Oyun figürleri karmaşık ve zengin değil daha basit ve kısırdır. Figür tekrarı çoktur. Erkeklerdeki gezinleme kadın oyunlarında yoktur. Dönmeler daha basit ve seridir. Tavır daha yumuşaktır.
OYUN ANINDA KULLANILAN SÖZLER VE VERİLEN KOMUTLAR
Erkeklerde; Haydi efeler, haydi efem, efeler, hayda, hoppa, este.
Kadınlarda; Este, heste, haden gızlar.
MUĞLA DA ÇALINAN VE OYNANAN ZEYBEKLER
Erkek oyunlarında :
1- Muğla zeybeği
2- Kerimoğlu zeybeği
3- İnceoğlu zeybeği
4- İnce hava zeybeği
5- Kadıoğlu zeybeği
6- Harmandalı zeybeği
7- Yağmur yağdı zeybeği
8- Sabah namazı zeybeği
9- Al Yazmam zeybeği
10- Ferayi zeybeği
11- Eski Ferayi zeybeği
12- Milas zeybeği
13- Yaykın Havası (Eski Tavas Zeybeği)
Kadın oyunlarında :
1- Muğla zeybeği
2- Kerimoğlu zeybeği
3- Harmandalı Zeybeği
4- Ferayi
5- Eyyübüm
6- Keklik
7- Pek Yokuşumuş Cavır Asarın Yolları
8- Deniz Üstü Köpürür
9- Karyolamın Demiri
|
